تنش عربستان و یمن؛ چالش تازه برای متحدان منطقه‌ای ریاض
مرتضی مکی، تحلیلگر مسائل بین‌الملل، با اشاره به پیامدهای بحران‌های منطقه‌ای برای کشورهای عربی و متحدان عربستان سعودی گفت: تشدید تنش میان عربستان و یمن، کشورهایی مانند پاکستان و مصر را با ملاحظات سیاسی، اقتصادی و امنیتی مواجه می‌کند؛ کشورهایی که از یک سو روابط نزدیکی با ریاض دارند و از سوی دیگر، باید پیامدهای گسترش درگیری‌ها را برای منافع خود در نظر بگیرند.
۱. تشدید تنش میان عربستان و یمن پس از سال‌ها آتش‌بس شکننده، چه پیامدهایی برای کشورهای عربی منطقه دارد؟
تشدید تنش میان عربستان و یمن را نباید صرفاً بازگشت یک بحران دوجانبه تلقی کرد؛ این تحول می‌تواند به بحرانی منطقه‌ای با پیامدهای گسترده امنیتی، اقتصادی و سیاسی تبدیل شود. کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس، به‌ویژه آنهایی که امنیت خود را به همکاری با عربستان و حمایت نظامی آمریکا گره زده‌اند، در معرض پیامدهای مستقیم و غیرمستقیم این رویارویی قرار دارند.
اهمیت این بحران زمانی بیشتر می‌شود که بدانیم امنیت خلیج فارس و دریای سرخ به یکدیگر پیوند خورده است. هرگونه گسترش درگیری می‌تواند زیرساخت‌های نفتی، مسیرهای صادرات انرژی، حمل‌ونقل دریایی و تجارت منطقه‌ای را تحت تأثیر قرار دهد. تهدید تنگه باب‌المندب نیز برای عربستان اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا این مسیر در کنار دریای سرخ، یکی از گذرگاه‌های مهم تجارت جهانی و صادرات انرژی است. در چنین شرایطی، حتی بدون بسته شدن کامل مسیرهای دریایی، افزایش خطر حملات و هزینه بیمه کشتی‌ها می‌تواند جریان تجارت را مختل کند.
از سوی دیگر، این بحران محدودیت‌های اتکای کشورهای منطقه به تضمین‌های امنیتی خارجی را نیز آشکار می‌کند. عربستان برای مدیریت تهدیدهای امنیتی به همکاری متحدان خود نیاز دارد، اما این متحدان لزوماً حاضر نیستند هزینه ورود مستقیم به جنگ را بپذیرند. در نتیجه، تشدید تنش می‌تواند هم‌زمان فشار نظامی بر ریاض را افزایش دهد، مناسبات آن با متحدانش را تحت آزمون قرار دهد و کشورهای عربی را به بازنگری در محاسبات امنیتی خود وادار کند.
۲. این تحولات چه تأثیری بر پاکستان دارد که روابط اقتصادی و امنیتی نزدیکی با عربستان دارد؟
پاکستان در این بحران با یک معادله حساس روبه‌رو است؛ از یک سو، عربستان یکی از شرکای مهم اقتصادی و امنیتی اسلام‌آباد به شمار می‌رود و از سوی دیگر، ورود به یک درگیری منطقه‌ای می‌تواند هزینه‌های سنگینی برای پاکستان ایجاد کند. همکاری‌های دفاعی، توافق‌های امنیتی، حضور نیروی کار پاکستانی در عربستان و انتقال درآمد این افراد به کشورشان، مجموعه‌ای از پیوندهای متقابل را شکل داده است که برای اقتصاد پاکستان اهمیت دارد.
در چنین شرایطی، اسلام‌آباد نمی‌تواند نسبت به تهدید امنیت عربستان بی‌تفاوت باشد؛ بااین‌حال، حمایت از ریاض لزوماً به معنای مشارکت مستقیم در جنگ نیست. گسترش درگیری می‌تواند هزینه‌های دفاعی پاکستان را افزایش دهد، روابط آن با دیگر کشورهای منطقه را تحت فشار قرار دهد و منابع محدود اقتصادی این کشور را بیش از پیش درگیر کند. افزون بر این، ناامنی در مسیرهای دریایی و افزایش قیمت انرژی و حمل‌ونقل می‌تواند از طریق افزایش هزینه واردات و فشار بر تراز پرداخت‌های پاکستان، پیامدهای اقتصادی بحران را به داخل این کشور منتقل کند.
بنابراین، مسئله اصلی برای اسلام‌آباد حفظ روابط راهبردی با عربستان، بدون گرفتار شدن در جنگی فرسایشی است. پاکستان باید میان تعهدات امنیتی خود، منافع اقتصادی و ضرورت حفظ ثبات منطقه‌ای توازن برقرار کند. هرچه دامنه درگیری گسترده‌تر شود، ایجاد این توازن دشوارتر خواهد شد.
۳. پاکستان چگونه میان روابط امنیتی خود با عربستان و پرهیز از ورود مستقیم به درگیری‌های منطقه‌ای توازن برقرار می‌کند؟
راهبرد پاکستان در چنین شرایطی بر تفکیک میان حمایت امنیتی از عربستان و مشارکت مستقیم در عملیات نظامی متمرکز می‌شود. اسلام‌آباد از یک سو نمی‌خواهد روابط دفاعی و اقتصادی خود با ریاض را تضعیف کند و از سوی دیگر، به‌خوبی می‌داند که ورود به جنگ یمن می‌تواند پیامدهایی فراتر از رابطه دوجانبه با عربستان داشته باشد.
پاکستان باید هزینه‌های چنین مداخله‌ای را در چند سطح محاسبه کند: احتمال گسترش دامنه درگیری، فشار بر منابع مالی و نظامی، پیامدهای امنیتی در داخل کشور و تأثیر آن بر روابط با سایر بازیگران منطقه‌ای. مشارکت نظامی در جنگی که پایان روشنی ندارد، ممکن است اسلام‌آباد را با تعهداتی روبه‌رو کند که خروج از آنها به‌آسانی امکان‌پذیر نباشد.
از این منظر، حمایت سیاسی و دفاعی، همکاری اطلاعاتی و امنیتی و تلاش برای مهار بحران از مسیر دیپلماسی، گزینه‌هایی هستند که می‌توانند به پاکستان امکان دهند روابط خود با عربستان را حفظ کند، بدون آنکه الزاماً وارد رویارویی مستقیم شود. البته میزان تعهدات پاکستان به مفاد توافق‌های امنیتی با ریاض و شرایط واقعی بحران، در تعیین حدود این حمایت نقش تعیین‌کننده خواهد داشت.
نکته اساسی این است که اسلام‌آباد باید میان دفاع از یک شریک راهبردی و پذیرفتن هزینه‌های یک جنگ منطقه‌ای تفاوت قائل شود. هرگونه تصمیم برای مداخله مستقیم، علاوه بر محاسبات نظامی، نیازمند ارزیابی دقیق پیامدهای اقتصادی، سیاسی و امنیتی آن است.
۴. مصر در مواجهه با تنش‌های عربستان و یمن چه ملاحظاتی دارد و چرا دریای سرخ و تنگه باب‌المندب برای قاهره اهمیت دارند؟
مصر در این بحران موقعیتی حساس‌تر از بسیاری از کشورهای عربی دارد؛ زیرا منافع اقتصادی و امنیتی آن مستقیماً با ثبات دریای سرخ و امنیت تنگه باب‌المندب گره خورده است. این گذرگاه دریایی دروازه جنوبی مسیر منتهی به کانال سوئز است؛ مسیری که برای تجارت خارجی مصر و درآمدهای ارزی این کشور اهمیت حیاتی دارد. هرگونه ناامنی مستمر در دریای سرخ می‌تواند شرکت‌های کشتیرانی را به تغییر مسیر وادار کند و در نتیجه، درآمدهای کانال سوئز و ورود ارز به اقتصاد مصر را کاهش دهد.
تجربه بحران دریای سرخ از اواخر سال ۲۰۲۳ نشان داد که ناامنی دریایی حتی بدون بسته شدن رسمی کانال سوئز نیز می‌تواند آثار اقتصادی جدی ایجاد کند. کاهش تردد کشتی‌ها و تغییر مسیر آنها از اطراف دماغه امید نیک، درآمدهای مصر را تحت فشار قرار داد. بنابراین، برای قاهره، تشدید تنش میان عربستان و نیروهای یمنی صرفاً یک مسئله امنیتی در همسایگی منطقه‌ای نیست؛ این بحران می‌تواند مستقیماً بر منابع درآمدی، تجارت خارجی و ثبات اقتصادی مصر اثر بگذارد.
در عین حال، مصر روابط سیاسی، نظامی و اقتصادی مهمی با عربستان دارد و از امنیت کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس نیز متأثر می‌شود. کمک‌ها و سرمایه‌گذاری‌های کشورهای خلیج فارس، اشتغال شهروندان مصری در این کشورها و پیوندهای دفاعی میان قاهره و ریاض، اهمیت حفظ روابط دوجانبه را افزایش می‌دهد.
بااین‌حال، ورود مستقیم به جنگ یمن نیز برای مصر بدون هزینه نخواهد بود. تجربه مداخله نظامی این کشور در یمن در دهه ۱۹۶۰ نشان داد که عملیات نظامی در این جغرافیا می‌تواند به تعهدی طولانی و پرهزینه تبدیل شود. ازاین‌رو، قاهره باید هم‌زمان امنیت دریای سرخ، منافع اقتصادی خود و خطر گرفتار شدن در یک جنگ فرسایشی را در نظر بگیرد.
۵. مصر چگونه میان حفظ روابط با عربستان و ملاحظات امنیتی و اقتصادی خود توازن برقرار می‌کند؟
مصر برای برقراری این توازن ناچار است دو هدف را هم‌زمان دنبال کند: جلوگیری از تضعیف امنیت عربستان به‌عنوان یک شریک مهم منطقه‌ای و پرهیز از گسترش جنگی که می‌تواند منافع اقتصادی و امنیت ملی خود مصر را تهدید کند. این دو هدف الزاماً در تعارض کامل با یکدیگر نیستند، اما شیوه حمایت از ریاض و حدود مشارکت نظامی قاهره اهمیت تعیین‌کننده‌ای دارد.
با توجه به اهمیت دریای سرخ و کانال سوئز، مصر انگیزه دارد از مسیرهای کشتیرانی و زیرساخت‌های حیاتی منطقه حفاظت کند. از این منظر، همکاری دریایی، تقویت پدافند و مشارکت در ترتیبات دفاعی برای حفاظت از قلمرو عربستان و امنیت آبراه‌های منطقه، با اعزام گسترده نیروهای زمینی به یمن تفاوت دارد. گزینه نخست می‌تواند به قاهره اجازه دهد بخشی از تعهدات خود به ریاض را عملی کند، بدون آنکه به‌طور کامل درگیر جنگ داخلی و پیچیدگی‌های سیاسی یمن شود.
تحولات اخیر نشان می‌دهد که مصر در برابر افزایش تهدیدها، بررسی حمایت دفاعی از عربستان را جدی‌تر دنبال می‌کند؛ در عین حال، مقام‌های این کشور بر ضرورت حل‌وفصل سیاسی بحران یمن نیز تأکید کرده‌اند. این رویکرد بیانگر آن است که قاهره می‌خواهد میان حمایت از متحد خود و جلوگیری از گسترش جنگ تمایز قائل شود.
در نهایت، طولانی شدن بحران می‌تواند هزینه این توازن را برای مصر افزایش دهد. هرچه ناامنی دریای سرخ بیشتر شود، فشار بر درآمدهای کانال سوئز و اقتصاد مصر افزایش می‌یابد و هرچه مشارکت نظامی گسترده‌تر شود، خطر گرفتار شدن این کشور در یک منازعه فرسایشی بیشتر خواهد شد. بنابراین، برای قاهره، مهار بحران از مسیر دیپلماسی و محدود نگه داشتن دامنه مداخله نظامی، نه نشانه بی‌تفاوتی نسبت به عربستان، بلکه بخشی از تلاش برای حفاظت از منافع ملی خود است.