سرخ و سیاه؛ وقتی تاریخ، به زبان تصویر روایت می‌شود
دو قسمت از «سرخ و سیاه» برای صدور حکم نهایی درباره داستان و مسیر روایت هنوز کافی نیست؛ قصه تازه در حال چیدن مهره‌های خود است و بسیاری از رازها، انگیزه‌ها و نسبت‌های میان شخصیت‌ها هنوز در سایه مانده‌اند. بااین‌حال، همین دو قسمت یک نکته مهم را روشن کرده‌اند: آیدا پناهنده و ارسلان امیری، پیش از آنکه پاسخ‌ها را به مخاطب بدهند، او را به تماشای پرسش‌ها دعوت کرده‌اند؛ و این همان نقطه‌ای است که مخاطب با اشتیاق، چشم به ادامه قصه و سرانجام آن می‌دوزد. این دو پیش‌تر نیز نشان داده‌اند که می‌توانند پایان‌بندی و مسیر روایت را به موضوعی برای تحسین و گفت‌وگو تبدیل کنند.
اما آنچه «سرخ و سیاه» را در همین ابتدای راه تماشایی می‌کند، بیش از هر چیز، شیوه روایت کردن آن است. اینجا دوربین تنها راوی نیست. قاب، لباس، دکور، طراحی صحنه، گریم، نور، بافت اشیا و حتی سکوت میان آدم‌ها، هر کدام بخشی از زبان قصه‌اند. پناهنده در این سریال، تاریخ را صرفاً مقابل دوربین بازسازی نکرده؛ آن را در جزئیات صحنه جاری کرده است. گویی هر اتاق، هر فرش، هر لباس و هر چهره، پیش از آنکه شخصیت‌ها سخن بگویند، چیزی درباره جهان آنان فاش می‌کند.
از همین منظر، می‌توان «سرخ و سیاه» را تجربه‌ای متفاوت در کارنامه تصویری آیدا پناهنده دانست؛ تجربه‌ای که در آن روایت‌گویی فقط به میزانسن دوربین و حرکت قاب وابسته نیست و تمامی اجزای فیلم در خدمت ساختن جهان داستان قرار گرفته‌اند. طراحی لباس، بافت دکور و حضور هنرهای سنتی، تنها تزئین تاریخی نیستند؛ آن‌ها نشانه‌هایی بصری‌اند که جایگاه اجتماعی، فاصله طبقاتی و مناسبات قدرت را به زبان تصویر ترجمه می‌کنند.
در این جهان، عشق نیز در خلأ اتفاق نمی‌افتد. رابطه آدم‌ها زیر سایه قدرت، طبقه و قواعد اجتماعی شکل می‌گیرد؛ درست همان‌جایی که یک نگاه می‌تواند معنایی سیاسی پیدا کند و یک لباس، پیش از دیالوگ، جایگاه صاحبش را فاش کند. حتی شکوه بصری سریال، اگر در ادامه با شخصیت‌پردازی و پیشبرد قصه پیوند بخورد، می‌تواند از سطح بازسازی دوره قاجار فراتر برود و به بخشی از درام تبدیل شود.
«سرخ و سیاه» هنوز برای قضاوت نهایی زود است؛ اما در همین دو قسمت، نشانه‌های جهانی را می‌بینیم که فقط دیده نمی‌شود، بلکه روایت می‌کند. اینجا تصویر، دکور و جزئیات تاریخی حاشیه قصه نیستند؛ خودِ قصه‌اند. شاید مهم‌ترین کنجکاوی برای ادامه سریال همین باشد: آیا این جهان چشم‌نواز، در ادامه می‌تواند همان‌قدر که دیده می‌شود، حرف هم بزند؟
به همین دلیل، می‌توان این مجموعه را نخستین تجربه پناهنده دانست که در آن جهان تاریخی نه یک پس‌زمینه، بلکه یک شخصیت زنده است؛ بر تصمیم آدم‌ها سایه می‌اندازد. دوربین بیشتر شبیه چشم ناظر است و عناصر بصری، روحی هستند که به این بدن تاریخی جان می‌دهند. از رنگ و جنس پارچه‌ها تا معماری فضاها و چهره‌هایی که زیر گریم، نشانه‌های زمانه را حمل می‌کنند، همه‌چیز روایت است. اگر قصه بتواند این ظرفیت تصویری را به عمق درام پیوند بزند، «سرخ و سیاه» می‌تواند از یک عاشقانه تاریخی، به روایتی ماندگار درباره میل، قدرت و سرنوشت تبدیل شود.