نگاهی به فیلم کوتاه «وال‌ها» در جشنواره فیلم کوتاه تهران

«وال‌ها» ساخته حامد رحیمی، از آن دسته فیلم‌های کوتاهی است که بیش از آنکه بخواهد صرفاً یک تجربه فرمی را به رخ بکشد، تلاش می‌کند از دل تصویر به یک روایت برسد؛ روایتی درباره فقدان، تنهایی، طبیعت و انسانی که در مواجهه با جهان پیرامون خود، سرانجام در دام همان چیزی گرفتار می‌شود که برای مهار آن قدم پیش گذاشته است. شاید همین ویژگی، مهم‌ترین نکته درباره این فیلم باشد: «وال‌ها» با وجود حضور در بخش تجربی چهل‌وسومین جشنواره فیلم کوتاه تهران، در اساس ظرفیت آن را دارد که در بخش داستانی نیز دیده شود.

فیلم با هشدار پیرمرد تالشی به صیاد آغاز می‌شود؛ هشداری که درباره وال است و خیلی زود از یک واقعه عینی به یک نشانه بدل می‌شود. وال در اینجا صرفاً موجودی دریایی نیست؛ استعاره‌ای است از فقدان، ترس و نیرویی که انسان در برابر آن کوچک می‌شود. این ایده، در امتداد روایت، با مردی که در جست‌وجوی دختر گمشده‌اش سرگردان است، پیوند می‌خورد و فیلم را از یک موقعیت ساحلی به فضایی ذهنی و روان‌شناختی می‌رساند.

«وال‌ها» در قاب‌هایی که گاه واقعاً درخشان‌اند، موفق می‌شود تنهایی شخصیت را به زبان تصویر ترجمه کند. انتخاب قاب‌های مونوکروم، نسبت تصویر چهار به سه، ایستادن شخصیت در برابر پهنه دریا و استفاده از فضای خالی، همگی به شکل‌گیری جهانی کمک می‌کنند که در آن انسان در برابر طبیعت، نه صاحب اختیار، که موجودی معلق و آسیب‌پذیر است. در برخی تصاویر، میزانسن چنان با مضمون هم‌نفس می‌شود که نیازی به دیالوگ برای توضیح موقعیت باقی نمی‌ماند.

ورود ماهی‌ها، وال معلق در آسمان، دختر بچه و ماهی گرفتار در تنگ، مرز میان واقعیت و ذهن را آرام‌آرام محو می‌کند. اینجا فیلم از منطق رئالیستی فاصله می‌گیرد و وارد قلمرو تداعی می‌شود؛ جایی که تصویر پیش از آنکه واقعه‌ای بیرونی باشد، انعکاس وضعیت روانی شخصیت است. با این حال، برخی از این نشانه‌ها بیش از آنکه در شبکه روایت حل شوند، در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند و همین مسئله گاه از تمرکز دراماتیک فیلم می‌کاهد.
یکی از درخشان‌ترین لحظات فیلم، دویدن مرد با تور صیادی و گرفتارشدنش در همان ابزاری است که برای صید به همراه دارد. اینجا «وال‌ها» به جوهره خود نزدیک می‌شود: صیاد، صید می‌شود؛ ابزار قدرت به ابزار اسارت تبدیل می‌شود و انسان در تور خویش گرفتار می‌ماند. این میزانسن، بدون نیاز به توضیح مستقیم، ایده اصلی فیلم را در یک کنش جسمانی فشرده می‌کند.

با وجود این، اگر روایت داستانی فیلم کمی منسجم‌تر می‌شد و پیوند میان تصاویر ذهنی و خط روایی فقدان، استحکام بیشتری پیدا می‌کرد، «وال‌ها» می‌توانست حتی فراتر از یک تجربه تجربی، به عنوان یک فیلم داستانی قابل اعتنا مطرح شود. فیلم از داستان و شخصیت برخوردار است و بسیاری از قاب‌های آن نه صرفاً تجربه‌های بصری، بلکه بخشی از فرآیند روایت‌اند.

شاید به همین دلیل، تماشای «وال‌ها» این پرسش را پیش می‌کشد که آیا تجربه‌گرایی الزاماً باید به معنای فاصله گرفتن از روایت باشد؟ حامد رحیمی نشان می‌دهد که می‌توان در مرز میان سینمای تجربی و داستانی حرکت کرد. «وال‌ها» فیلمی است که قاب‌های درخشان، استعاره‌های قابل تأمل و یک هسته روایی روشن دارد و با اندکی پالایش در ساختار روایی و پیوند دقیق‌تر نشانه‌ها، می‌توانست به‌جای بخش تجربی، یکی از فیلم‌های قابل بحث بخش داستانی چهل‌وسومین جشنواره فیلم کوتاه تهران باشد؛ فیلمی که در آن، انسان برای صید به دریا می‌رود، اما در نهایت این دریا و جهان ناشناخته آن است که او را صید می‌کند.