«یک رویای سیاه و سفید»؛ جایی که خیال، شکل دیگری از ترس می‌شود

«یک رویای سیاه و سفید» به کارگردانی محسن کُرانیان، از آن تجربه‌هایی است که تماشاگر را از جهان آشنای واقعیت بیرون می‌کشد و به قلمرویی می‌برد که قواعدش را خودش می‌سازد. این عبور از امر واقع، هم جذاب‌ترین امتیاز فیلم است و هم بزرگ‌ترین خطر آن؛ زیرا وقتی فیلمساز جهان خودبسنده‌ای بنا می‌کند، دیگر نمی‌تواند تمام بار معنایی اثر را بر دوش واقعیت بیرونی بگذارد. جهان ساخته‌شده باید از درون خودش معنا پیدا کند.

کُرانیان برای رسیدن به این جهان، به ساختار قصه‌های پریان پناه می‌برد؛ اما نه قصه پریانی که صرفاً برای کودکان روایت می‌شوند، بلکه آن شکل تاریک و روان‌شناختی قصه‌های کهن که در آن ترس، دگردیسی و فقدان در پوشش خیال ظاهر می‌شوند. بی‌زمانی، جغرافیای نامشخص، ساحره، شیء جادویی، تکرار و شکستن منطق واقعیت، همه در کنار هم زبانی می‌سازند که فیلم را از جهان روزمره جدا می‌کند.

از منظر روان‌شناسی هنر، این انتخاب اهمیت دارد؛ زیرا خیال در بسیاری از روایت‌های کودکانه و اسطوره‌ای، راهی برای بیان چیزی است که زبان مستقیم توان گفتنش را ندارد. کودک جهان را الزاماً با منطق بزرگسالانه تجربه نمی‌کند؛ ترس می‌تواند به موجودی بدل شود، مادر می‌تواند چهره‌ای دوگانه پیدا کند و یک بازی ساده، معنایی هولناک در پس خود پنهان کند. فیلم دقیقاً در همین مرز میان بازی و وحشت حرکت می‌کند.

نقطه اوج اثر را باید در رابطه مادر و کودک جست‌وجو کرد. بازی پسربچه، به‌ویژه در تقلید بازیگوشانه رفتار توله‌سگ، در ابتدا معصومانه و حتی شیرین به نظر می‌رسد؛ اما با آشکار شدن معنای نهایی موقعیت، همان رفتار بازتعریف می‌شود. آنچه ابتدا بازی تصور می‌کردیم، می‌تواند تمرینی برای پذیرش سرنوشتی هولناک باشد. این تغییر معنای گذشته، یکی از موفق‌ترین تمهیدات روان‌شناختی فیلم است: تماشاگر ناگهان درمی‌یابد چیزی را که با نگاه کودکانه دیده، با ذهن بزرگسالانه اشتباه فهمیده است.

در اینجا «مادر» نیز می‌تواند فراتر از یک شخصیت داستانی خوانده شود؛ او در مرز میان حمایت و وادار کردن، میان مهر و خشونت، ایستاده است. همین ابهام، فیلم را از یک روایت ساده درباره ترس دور می‌کند و به پرسشی درباره سازوکار عادت دادن انسان به امر هولناک می‌رساند. آیا می‌توان کسی را برای چیزی که نباید پذیرفت، آماده کرد؟
با این حال، فیلم در ساخت شبکه روابط و منطق درونی جهان خود به اندازه ایده اولیه‌اش موفق نیست. برخی موقعیت‌ها مجال کافی برای رشد پیدا نمی‌کنند و ارتباط میان عناصر داستانی گاهی بیشتر بر جذابیت ایده متکی است تا ضرورت دراماتیک. به همین دلیل، فیلم برای مخاطب دقیق ممکن است در لحظاتی ناتمام به نظر برسد؛ گویی جهانی قدرتمند آغاز شده، اما همه اجزای آن فرصت نکرده‌اند به یک اندازه جان بگیرند.

فیلم‌برداری نیز از نخستین عناصری است که توجه را جلب می‌کند و با جهان وهم‌آلود اثر تناسب دارد، اما انتخاب سیاه‌وسفید در نهایت کارکرد روایی کاملاً مشخصی پیدا نمی‌کند. اگر حذف رنگ قرار است بخشی از منطق روانی یا زیبایی‌شناختی جهان فیلم باشد، این منطق می‌توانست در ساختار اثر پررنگ‌تر شود. حتی رنگ می‌توانست در تقابل با فضای تاریک قصه، تضاد عاطفی بیشتری ایجاد کند.
با همه این کاستی‌ها، «یک رویای سیاه و سفید» یکی از تجربه‌های متفاوت جشنواره است؛ فیلمی که ارزشش بیش از پاسخ‌هایی است که ارائه می‌دهد، در پرسش‌هایی است که پس از پایان در ذهن باقی می‌گذارد. کُرانیان جهانی ساخته که در آن کودکی، بازی و خیال به تدریج چهره‌ای هولناک پیدا می‌کنند؛ جهانی که نشان می‌دهد گاهی ترسناک‌ترین کابوس‌ها نه از تاریکی، بلکه از لحظه‌ای آغاز می‌شوند که کودک هنوز نمی‌داند آنچه انجام می‌دهد، دیگر بازی نیست.