نقد فیلم بورسیه؛ خنده‌ای که از دل زخم‌های اقتصادی بیرون می‌آید
به گزارش سرویس فرهنگی هنری پایگاه خبری نسل فردا آنلاین، «بورسیه» را باید در نقطه‌ای میان کمدی اجتماعی و هجو تلخ اقتصادی سینمای ایران قرار داد؛ فیلمی که برخلاف بخش قابل توجهی از کمدی‌های امروز، برای خنداندن تماشاگر به شوخی جنسی، دیالوگ‌های دوپهلو و تحقیر شخصیت‌ها متوسل نمی‌شود. بااین‌حال، «بورسیه» فیلم خوبی است، اما هنوز یکی از کمدی‌های ماندگار سینمای ایران نیست.
از منظر سینمای طنز، نقطه قوت فیلم در شناخت موقعیت است. داستان اکبر و تلاش او برای تأمین هزینه آینده ستار، ظرفیت مناسبی برای ساختن کمدی از دل فشار اقتصادی، ناکامی و انتخاب‌های غلط دارد. فیلمنامه در بخش‌هایی به‌درستی از همین تضاد استفاده می‌کند: آدم‌هایی که خودشان چندان متخصص و آینده‌نگر نیستند، ناگهان با مسئله‌ای بزرگ‌تر از توانایی‌هایشان روبه‌رو می‌شوند. همین شکاف میان خواسته و توانایی، موتور اصلی بسیاری از موقعیت‌های کمیک فیلم است.
بااین‌حال، «بورسیه» گاهی گرفتار همان بیماری قدیمی کمدی ایرانی می‌شود: شخصیت‌سازی بر پایه تیپ. برخی آدم‌ها بیشتر کارکرد روایی دارند تا شخصیت مستقل و چندلایه. این مسئله باعث می‌شود بعضی شوخی‌ها پیش از آنکه از دل شخصیت بیرون بیایند، صرفاً برای گرفتن خنده طراحی شده باشند. در چنین لحظاتی فیلم به مرز همان کمدی‌های مصرفی امروز نزدیک می‌شود؛ آثاری که به جای خلق موقعیت، به ساده‌ترین محرک خنده پناه می‌برند.
اما از منظر روان‌شناسی، فیلم جذاب‌تر می‌شود. اکبر و اطرافیانش نمونه‌هایی از تصمیم‌گیری تحت فشار، ناکامی و فقر مهارتی‌اند. مسئله فقط کمبود پول نیست؛ بخشی از بحران، حاصل فقدان برنامه‌ریزی، خودکارآمدی پایین و انتخاب‌های تکانشی است. این تمایز مهم است، چون فیلم می‌تواند میان «قربانی شرایط بودن» و «مسئول پیامد انتخاب‌های خود بودن» مرز بگذارد. حضور ستار، نخبه جوان خانواده، این تضاد را پررنگ‌تر می‌کند: استعداد وجود دارد، اما حمایت و فرصت کافی در دسترس نیست. از این منظر، فیلم به پدیده فرسودگی انگیزشی و احساس بی‌پناهی اجتماعی نزدیک می‌شود؛ وضعیتی که در آن فرد توانایی دارد، اما محیط امکان بالفعل شدن آن را محدود می‌کند.
حتی حضور مواد مخدر نیز در همین چارچوب قابل خواندن است. فیلم مصرف و فروش مواد را به عنوان مسیر موفقیت معرفی نمی‌کند، اما تکرار آن فضای ناامنی و بی‌ثباتی می‌سازد و نشان می‌دهد چگونه رفتارهای پرخطر می‌توانند در حاشیه زندگی روزمره عادی جلوه کنند.
بازی جواد عزتی و امیر جعفری نیز از امتیازهای فیلم است؛ هر دو توانایی تبدیل موقعیت‌های معمولی به لحظه‌های کمیک را دارند و بازی‌شان کمتر به اغراق وابسته است. کارگردانی و روایت هم، در مجموع، حساب‌شده و روان پیش می‌رود و فیلم می‌داند چه زمانی اطلاعات بدهد و چه زمانی شوخی را نگه دارد.
بااین‌همه، «بورسیه» را نباید به خاطر نداشتن حجم بالای شوخی جنسی، ناگهان در ردیف «طنز واقعی» سینمای ایران قرار داد. طنز ماندگار نیازمند شخصیت‌پردازی عمیق، نقد اجتماعی دقیق و شوخی‌هایی است که بعد از خنده، فکر ایجاد کنند. «بورسیه» به این هدف نزدیک می‌شود، اما همیشه به آن نمی‌رسد. با وجود این، در میان کمدی‌های شتاب‌زده و گاه بی‌هویت امروز، فیلمی سالم‌تر، سنجیده‌تر و قابل‌دفاع‌تر است؛ فیلمی که ارزش دیدن دارد، نه به این دلیل که بی‌نقص است، بلکه چون هنوز به تماشاگر احترام می‌گذارد.